Năm 2026 đánh dấu tròn 50 năm kể từ ngày thành phố Sài Gòn – Gia Định chính thức được Quốc hội nước Việt Nam thống nhất quyết định mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu. Đây là sự kiện có ý nghĩa lịch sử, chính trị và tình cảm đặc biệt sâu sắc đối với Nhân dân Thành phố nói riêng và cả nước nói chung. Nửa thế kỷ qua, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là địa danh mang tên vị lãnh tụ thiên tài của dân tộc mà còn là biểu tượng của ý chí vượt khó, tinh thần năng động, sáng tạo và khát vọng vươn lên mạnh mẽ. Kỷ niệm 50 năm Thành phố mang tên Bác là dịp để chúng ta một lần nữa ôn lại tình cảm của Bác Hồ với đồng bào miền Nam, đồng thời khẳng định quyết tâm xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh trở thành đô thị hiện đại, văn minh, nghĩa tình, xứng đáng với niềm tin yêu và kỳ vọng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trong suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành cho đồng bào miền Nam những tình cảm và sự tin tưởng đặc biệt. Sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945, Sài Gòn - Gia Định cùng cả nước bước vào kỷ nguyên độc lập. Nhưng nền độc lập vừa mới khai sinh thì chỉ ít tuần sau, ngày 23/9/1945, thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm Sài Gòn. Chủ tịch Hồ Chí Minh ngày đêm suy nghĩ, theo dõi từng tin tức trên chiến trường Nam Bộ, Bác đã viết rất nhiều thư cho đồng bào Nam Bộ, kịp thời lãnh đạo, động viên, khích lệ và tìm mọi cách, mọi điều kiện để hỗ trợ cả về vật chất lẫn tinh thần cho cuộc kháng chiến. Ngày 26/9/1945, qua Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi Thư cho đồng bào Nam Bộ, khẳng định quyết tâm kháng chiến của Trung ương Đảng, Chính phủ và Nhân dân cả nước: “Tôi chắc và đồng bào cả nước đều chắc vào lòng kiên quyết ái quốc của đồng bào Nam Bộ… Tôi chắc và đồng bào Nam Bộ cũng chắc rằng Chính phủ và toàn quốc đồng bào sẽ hết sức giúp những chiến sĩ và nhân dân hiện đang hy sinh tranh đấu để giữ vững nền độc lập của nước nhà”[1]. Ngày 01/6/1946, trên Báo Cứu quốc, số 255, Người đã gửi thư bày tỏ sự đồng cảm và khơi dậy niềm tin của đồng bào Nam Bộ vào thắng lợi tất yếu trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Người không chỉ khẳng định với đồng bào Nam Bộ mà còn khẳng định với đồng bào cả nước rằng: “Đồng bào Nam Bộ là dân nước Việt Nam. Sông có thể cạn, núi có thể mòn, song chân lý đó không bao giờ thay đổi!”[2]. Trong “Lời tuyên bố với quốc dân” sau chuyến đi Pháp để tìm giải pháp hòa bình cho Việt Nam, ngày 23 tháng 10 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Một ngày mà Tổ quốc chưa thống nhất, đồng bào còn chịu khổ là một ngày tôi ăn không ngon, ngủ không yên”[1].
Dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng, cuộc kháng chiến chống Pháp 9 năm của nhân dân ta kết thúc thắng lợi bằng chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ. Sau Hiệp định Giơnevơ, đế quốc Mỹ đã tìm mọi cách nhảy vào Miền Nam thay thế Pháp. Chúng đã dựng lên chính quyền tay sai Ngô Đình Diệm, đẩy mạnh các hoạt động chống phá cách mạng Miền Nam, liên tiếp mở các cuộc hành quân càn quét bình định Miền Nam, ra sức phá hoại sự nghiệp thống nhất đất nước, âm mưu chia cắt lâu dài nước ta. Nhiều nơi đã trắng cơ sở Đảng, hàng chục vạn đồng bào yêu nước bị giết, lực lượng cách mạng Miền Nam bị tổn thất nặng nề. Hình ảnh Miền Nam “Đi trước về sau” chiến đấu ngoan cường, hy sinh gian khổ, đã khiến cho Bác không ít lần nghẹn ngào, quặn đau, rớt nước mắt trước sự hy sinh mất mát của đồng bào Miền Nam. Trước sự chuyển biến của tình hình, để tìm một giải pháp cụ thể cho cách mạng miền Nam, ngày 12/12/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trì Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 15. Nghị quyết của Hội nghị đã nêu rõ: “...Con đường phát triển cơ bản của cách mạng Việt Nam ở miền Nam là khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân...”[2]. Nghị quyết lần thứ 15 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã có ý nghĩa lịch sử to lớn, mở đường cho cách mạng miền Nam tiến lên. Đáp ứng yêu cầu của cách mạng, ngày 20/6/1960 tại Tây Ninh, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời. Với bản cương lĩnh chính trị của mình, Mặt trận đã tập hợp và lãnh đạo toàn thể đồng bào miền Nam đứng lên đoàn kết đấu tranh. Hai năm sau ngày thành lập, ngày 20/10/1962, Đoàn đại biểu Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam do giáo sư Nguyễn Văn Hiếu dẫn dầu ra thăm miền Bắc. Bác Hồ đã tiếp đón Đoàn tại Phủ Chủ tịch. Trong không khí xúc động nghẹn ngào, Người ôm hôn đồng chí Nguyễn Văn Hiếu mà dường như ôm cả miền Nam vào lòng. Người thăm hỏi tỉ mỉ về đời sống và tinh thần chiến đấu của đồng bào miền Nam. Đồng chí Nguyễn Văn Hiếu thay mặt đại biểu miền Nam báo cáo tình hình miền Nam với Người và gửi tới Người những món quà của đồng bào, cán bộ, chiến sĩ miền Nam như cuốn album ảnh những hoạt động trong vùng giải phóng, tập thơ của người chiến sĩ Nguyễn Trọng Tuyển… Được cầm những món quà của đồng bào miền Nam trên tay, Bác vô cùng xúc động, Người nói: Bác chẳng có gì tặng lại và Người đặt tay lên ngực mình và nói: “Miền Nam yêu quý luôn luôn trong trái tim tôi”.
Ngày 27/3/1964, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì Hội nghị chính trị đặc biệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi: “…Mỗi người chúng ta phải làm việc bằng hai để đền đáp lại cho đồng bào miền Nam ruột thịt”[1]. Cuộc chiến tranh đã mở rộng ra trên phạm vi cả nước với tất cả sự tàn bạo và thách thức của đế quốc Mỹ. Trước nguy cơ còn mất của dân tộc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “Lúc này, chống Mỹ, cứu nước là nhiệm vụ thiêng liêng nhất của mọi người Việt Nam yêu nước”[2], Người đã nêu lên quyết tâm của cả dân tộc Việt Nam là phải chiến đấu cho đến thắng lợi cuối cùng và trọn vẹn. Đáp lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nhân dân hai miền Nam, Bắc quyết tâm đánh thắng giặc mỹ xâm lược. Đặc biệt là cuộc tổng tấn công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968, làm cho kẻ địch ở Sài Gòn và Lầu Năm góc phải hoảng sợ. Trước tin thắng trận từ miền Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh lại đề nghị được vào thăm đồng bào, đồng chí ở miền Nam. Ngày 10/3/1968, Người viết thư cho đồng chí Lê Duẩn đề nghị tổ chức chuyến đi vào thăm miền Nam, với mong muốn: “… Đi thăm khi anh em trỏng đang chuẩn bị mở màn thứ ba. Đi thăm đúng lúc đó mới có tác dụng khuyến khích thêm anh em”[3]. Nhưng do tình hình chiến sự lúc bấy giờ rất ác liệt và sức khỏe của Bác không cho phép nên nguyện vọng một lần vào thăm đồng bào miền Nam của Bác không thực hiện được. Vì miền Nam, chờ miền Nam chiến thắng, Bác đã từ chối mọi huân chương, mọi phần thưởng cho riêng mình. Người lựa chọn con đường gian khổ nhất là được một lần vào thăm đồng bào miền Nam, bởi trong sâu thẳm trái tim của Bác, luôn khắc khoải một điều: “Ở miền Nam, mỗi người, mỗi gia đình đều có một nỗi đau khổ riêng. Gộp nỗi đau khổ riêng của mỗi người, mỗi gia đình lại thì thành nỗi đau khổ của tôi”[4]. Trong lúc cả dân tộc Việt Nam đang dốc lòng dốc sức và sự nghiệp giải phóng miền Nam thống nhất đất nước, thì Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từ trần vào lúc 9 giờ 47 phút, ngày 02/9/1969, hưởng thọ 79 tuổi. Trước khi đi xa Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại Bản Di chúc lịch sử, Người đã đặt trọn niềm tin vào đồng bào miền Nam và đồng bào cả nước: “Cuộc chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta dù phải kinh qua gian khổ, hy sinh nhiều hơn nữa, song nhất định thắng lợi hoàn toàn. Đó là một điều chắc chắn”[5].
Ngày 30/4/1975, miền Nam được hoàn toàn giải phóng, đất nước thống nhất, ước nguyện Bắc Nam sum họp một nhà của Chủ tịch Hồ Chí Minh trở thành hiện thực. Hơn một năm sau chiến thắng lịch sử ngày 30/4/1975, ngày 02/7/1976, cùng với Nghị quyết thống nhất đặt tên nước là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, kỳ họp thứ I Quốc hội khóa VI cũng thông qua Nghị quyết đặt tên thành phố Sài Gòn - Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh. Việc đặt tên thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại là một dấu ấn lịch sử sâu sắc, không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh, ghi nhớ công lao của Chủ tịch Hồ Chí Minh mà còn đáp ứng nguyện vọng tha thiết của đồng bào miền Nam nói chung, Nhân dân Sài Gòn - Gia Định nói riêng; là phần thưởng đặc biệt của Đảng và Nhà nước trao tặng Đảng bộ, chính quyền, Nhân dân và lực lượng vũ trang Thành phố; là niềm vinh dự, tự hào và trách nhiệm lớn lao đối với Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh.
Ý tưởng đổi tên Sài Gòn thành Thành phố Hồ Chí Minh đã được nêu ra từ rất sớm, ngay trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Ý tưởng được đưa ra tại một cuộc họp của giới trí thức và đại biểu Nam Bộ tổ chức ở Hà Nội, trong bối cảnh Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đang nỗ lực củng cố nền độc lập sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp - một trí thức yêu nước tiêu biểu của Nam Bộ đã đề xuất việc lấy tên Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho thành phố Sài Gòn. Và trên báo Cứu Quốc (27/8/1946) cũng đăng Nghị quyết của đại diện Nhân dân Nam Bộ, do bác sĩ Trần Hữu Nghiệp thay mặt, kiến nghị chính thức đổi tên Sài Gòn thành “Thành phố Hồ Chí Minh”.
Đặc biệt trên trang nhất báo Quân đội nhân dân số báo ra ngày 30/4/1975 đã in đậm nổi bật dòng tít: “Thành phố Hồ Chí Minh đã hoàn toàn giải phóng” phản ánh chiến thắng lịch sử, thống nhất non sông.
Kỷ niệm 50 năm ngày Thành phố Hồ Chí Minh được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại (02/7/1976 – 02/07/2026), Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh vô cùng vinh dự và tự hào. Vinh dự khi Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh là nơi tiễn chân người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước, càng vinh dự và tự hào hơn khi Thành phố được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu, như một biểu tượng sống động của lòng yêu nước và ý chí quật cường của dân tộc.
Sau nửa thế kỷ phát triển theo địa giới được xác lập từ năm 1976, Thành phố Hồ Chí Minh bước vào giai đoạn chuyển đổi mới khi hợp nhất với tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Việc sáp nhập địa giới hành chính được thực hiện từ 01/7/2025, trong bối cảnh yêu cầu tái cấu trúc không gian phát triển và hình thành các đô thị – vùng động lực có quy mô đủ lớn, đủ sức cạnh tranh trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu. Thành phố dành nhiều nguồn đầu tư tôn tạo, gìn giữ những công trình lịch sử gắn với cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh như Bến Nhà Rồng, Nhà số 5 Châu Văn Liêm. Và đặc biệt là dự án chỉnh trang, nâng cấp Bảo tàng Hồ Chí Minh - chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh tại cảng Nhà Rồng – Khánh Hội, phường Xóm Chiếu, khởi công ngày 29/4/2026, nhân dịp kỉ niệm 115 năm ngày Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước (05/6/1911 - 05/6/2026) và 50 năm Thành phố Sài Gòn - Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu (1976 - 2026) với quy mô hơn 39,5 ha ven sông Sài Gòn, tổng vốn hơn 20.000 tỷ đồng do Sun Group đầu tư. Giai đoạn đầu dự án tập trung triển khai khu trọng điểm rộng khoảng 9 ha tại Bến Nhà Rồng - Khánh Hội, gồm công viên cảnh quan, quảng trường trung tâm, không gian công cộng ven sông cùng hạ tầng kỹ thuật, với vốn đầu tư hơn 1.200 tỷ đồng và dự kiến khánh thành vào tháng 9/2026. Việc mở rộng không gian Bảo tàng Hồ Chí Minh ra toàn khu vực không chỉ tôn vinh dấu mốc Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước, giúp bảo tồn các hiện vật lịch sử mà còn tạo ra một địa điểm giáo dục truyền thống, kết hợp với các hoạt động văn hóa ven sông Sài Gòn. Đến nay, toàn Thành phố đã xây dựng được hơn 5.000 thiết chế không gian văn hóa Hồ Chí Minh ở các cơ quan, đơn vị, trường học, khu dân cư, chung cư, các cơ sở tôn giáo, thờ tự, tín ngưỡng… đã tạo sự lan tỏa rộng rãi và những chuyển biến tích cực trong việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.
50 năm Thành phố Hồ Chí Minh mang tên Bác là 50 năm của sự nỗ lực, sáng tạo và phát triển không ngừng. Từ những khó khăn, thiếu thốn sau chiến tranh, Thành phố đã vươn lên trở thành trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học – công nghệ hàng đầu của cả nước, đóng góp quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Kỷ niệm 50 năm Thành phố mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh là dịp để mỗi người dân Thành phố thêm tự hào về truyền thống vẻ vang, đồng thời ý thức sâu sắc hơn trách nhiệm của mình đối với tương lai. Noi gương Bác Hồ kính yêu, phát huy truyền thống anh hùng, đoàn kết, năng động và sáng tạo, Thành phố Hồ Chí Minh quyết tâm vươn lên mạnh mẽ trong kỷ nguyên phát triển mới, xứng đáng với niềm tin yêu của cả nước và xứng đáng với tên gọi thiêng liêng mang tên Người. Thành phố mang tên Bác – Thành phố của khát vọng, đổi mới và nghĩa tình; vững bước cùng dân tộc trên con đường phát triển phồn vinh, hạnh phúc.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập (2011), Tập 4, Nxb Chính trị Quốc gia.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2022), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 20, Nxb Chính trị Quốc gia.
3. Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng (2007), Hồ Chí Minh: Biên niên tiểu sử, tập 8 (1961-1963), Nxb Chính trị quốc gia, H.
4. http://baochi.nlv.gov.vn/baochi/cgi-bin/baochi?a=d&d=WNyf19460827
[2] Hồ Chí Minh: Toàn tập (2011), Tập 14, Nxb Chính trị Quốc gia, H, tr.533.
[3] Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 15, Nxb Chính trị Quốc gia, Năm 2011, tr.437.
[4] Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 15, Nxb Chính trị Quốc gia, Năm 2011, tr.224.